Genç Nietzsche, erken dönem metinlerinde Schopenhauer'ın istemeyi olumsuzlamanın hedefi ile dolup taşan düşünsel bir yönelime sahiptir. Tragedya'nın Doğuşu eserinin önemi, hem antik yunanlılara olan hayranlığı ile Apollon-Dionysos ayrımına yönelik kapsamlı bir çalışma olması hem de Nietzsche'nin Spinoza'yı andıran farklı bir conatus perspektifinin etkili olması yönüyle Schopenhauercı düşünceyi ilerletebilmesinde etkili olmaktadır.
''Homerosçu Yunan dünyası için yeni ve duyulmamış bir şeydir: ve özellikle Dionysosçu müzik korku ve dehşet uyandırmıştır bu dünyada. Müzik açıkça daha o zamandan Apolloncu bir sanat olarak biliniyordu; yine de tam olarak yalnızca Apollon'un müziği, seslerle kurulan bir Dor mimarisiydi, ancak kitaraya özgü işaret edilmiş seslerle. Tam da Dionysosçu müziğin ve dolayısıyla asıl müziğin karakterini oluşturan unsur, sesin sarsıcı gücü, melodinin bütünlüklü akışı ve armoninin düpedüz eşsiz dünyası, Apolloncu olmadığı gerekçesiyle uzak tutulmuştur.'' (F. Nietzsche – Tragedya’nın Doğuşu)
Tarihsel değişimlerin nedenlerinde, belirli kavimlerin yerleşim bölgelerinde meydana gelmiş çatışmaları incelenirken onların belirli kanonik eserlerinde epik diyagramlar vardır.
Bu epik anlatıların kaynağı oluşturan nedenler bellidir. Epik anlatıları oluşturan etkenlerin listesi çok uzun olabilir, ancak yine de en temel etkenler vardır. Bu etkenleri sıralarsak ilkin doğaya karşı verilen mücadele, ikincisi savaşların sonucundaki kazanımlar, üçüncüsü keşiflerden edilen kaynaklar ve dördüncüsü teknolojik bir sıçramanın sürekli göz önüne alınmasıdır. Her bir sıçramanın farklı sonucu kendi içindeki nedenlere göre değerlendirilebilir, bu hususta bütün sonuçlar kendi içinde hiyerarşi ve gücün dağılımını içerir, belirli yasalar kabul edilir uygulanmasında hiyerarşi oluşumunda ise belirli dağılımlar, toplumsal tabakalar içerisinde sınıf-statü-kimlik üçlemesinde yer alırlar.
Epik anlatım kanonik olanı temsil eden ölçüt olarak gösterilirken, metinde saklanılan bir takım trajik olaylar görülür. Bu trajik olaylar sıralı değil, kesik ve parçalıdır, ancak çok iyi bir okuyucu epik sıçramanın altında ne denli travmatik etkenlerin belirleyici olduğunu saptayabilir. Eğer bu kültürel yükselme adı altında gelişen travmatik etkenlerin dışında başka bir şey bulmak istersek bu durumda a priori önermeler arasında sıkışık kalabiliriz. Bunu takiben Nietzsche’nin belirlediği Apolloncu duruş etkisini gösterecektir, insanın mükemmel duruşunu koruyan bir parlayan klasik-üstün bir kültürel parlayış etkisi ortaya çıkacaktır. İşte bu parlama, trajik-travmatik etkenin görülmesini sürekli gizler, böylelikle bizleri Schopenhauer’ın belirttiği anlamda bir yanılsama karşılayacaktır.
Trajik anlatımların uzun süreli olmadığını görürken, travmanın görünmez bir olgu olduğunu bilmek gerekir. Bu bir yaradır, zaman bu yarayı kapatmıştır. Bu haliyle trajik bir sonuç, dikilmiş bir yara şeklinde anlaşılması trajik olanı gösterir. Ancak bilinmesi gereklidir, bu sonsuza kadar kapanan bir yara değildir.
Travma ile trajik olanın yazınsal bütünlüğünü, metni ateşleyen bir anlayışta merkeze alırsak artık kanonik metnin epik yükselişi belirleyiciliğini ortaya çıkar (her şeyin güllük gülistan olmadığı aslında son derecede travmatik olduğunu imletir). Peki bu yükselim neyi gösterir? Bir hülya! Rüya olduğunun gösterildiğini anlamış oluruz. Bu durumda (travma yunanca alınmış yara anlamında, eski yunanca traumatias(yaralı) demek) epik gerçekliğin üzerine çıkılan onun üzerine kurulan yaratımların üstünde nesnenin apaçıklığı, burada trajedi ile travmanın ilişkisi sayesinde ters yüz edilir. Paskhein ise bu travmanın etkisinden olmaktır, paskhein antik yunancada öz olanın artık kendisini yansıtmadığı, bir hastalık halinde olmayı gösterir, paskhein patos’un kökündedir, patos duygulardır paskhein ise kişinin etkisinde kaldığı duygulardır. Tabii bu hasta olma hali etkisinde olunan başka bir duygunun gücü altına girmektir.
Bütün bir kültürel ilerleme savaş, talan, çıkış-giriş, keşiflerin anlatımı yüksek ses ile donatıldığı anlatımlarda, bu yönüyle büyüklüklerin benimsenmesi, insanın istemesinin arzusu ile güç elde etme sürecini ortaya koymaktadır. Burada sürekli kapatılan, görülmemesi gereken bastırma noktası yaşanan travmaların etkisinin ortaya çıkmasıdır. Travmalar insanın gerçeklik ile kuracağı bağlantıları denkleştiren anlama yetisini etkisi altına alır. Epik diyagramın anlatım süreci kültürel atılım yapmak amacıyla gerçeklik ile algının ilişkisini apaçık kazandırmak amacıyla arzu, tutku ve ihtiras harekete geçilmesiyle ilerler. Amaç diplerde yatan sürekli yukarı salınmak isteyen kitonyenik olmuş olan bastırılan travmaları sanki hiç olmamışçasına geriye itmektir. Bundan dolayı sürekli ileri bir anlatım yapılır. Ancak travmaların belirlediği tam anlamıyla aslında sürekli bir eksiklikten doğan, eksik doyumun arttığı arzunun sürekli ileriye taşıdığı ileriye geçiştir, epik diyagramın altında saklanan kapalı kutu travmadır.
Travma görüldüğü anda, her bir adımında trajik durumu daha da ortaya çıkan kültürel ilerlemenin aşaması yükseldikçe bir o kadar düşüşü de o kadar acı, son derecede beter olacaktır. Kısacası ara, geçiş bölümlerinde hedefe yönelik ileriye yönelen epik diyagramı, trajedi takip eder, epik diyagramda travma asla belirleyici olamaz, ancak iyi bir okuyucu bürün bir kültürel ilerlemesini kazanan epik insanını, isteklerinin ve arzularının arkasında görülmeyen (gösterilmek istenmeyen) travmaları anladıktan sonra bunların trajik anlatımlarını düşünür.
Psikanaliz, insanın gerçeklik arasında kurduğu algının doğrudan direkt açık ve seçik halinde olmadığını bunun son derecede bastırma, arzunun eksikliğinin yarattığı hınç birikimi ve yaşantılar halinde travmaların bedensel etkilerinin ruha nasıl sirayet ettiğini belli etmektedir. Trajedi aslında epik anlatımlardan doğmuştur önermesinde bulunduğumuzda, trajik bir anlatımın açık bir şekilde epik diyagramın sınırlarında gezindiğinin ortaya çıktığını anlamak zordur. Peki nasıl bir saptama yapmak gereklidir?
İlkin travmaların olduğunu saptayacağız, bunu metinde görmeye çalışmada esas olarak alına temel soru şudur: Epik ilerleme olurken metinde süreğenlik yaşanırken nerede bir durulma, durgunluk olmuştur? İlk olarak bunu sorduğumuzda, kültürel ilerleme, yukarı çıkan, gerçekliklerin üstünde görülmek istenen ideal olanın algılanması burada bir muhakemeye alınır, epik diyagram bu durulma halini nasıl aşabilir? Homeros’ta ilk trajik durum epik diyagramda gözükmez bile, hatta bir olay resmen çok yalın anlatılır, ilk durum gemilerin ilerlediği akha yurdundan çıkan gemilerin Anadolu'ya geldiklerinde Artemis’in cezasıdır. Peki bu gemiler neden durdu ve Artemis neden ceza verdi? Sorusuna derinleşmemiz bizi epik anlatımın heyecanına değil, kültürel bir çöküşün nasıl ortaya çıktığına götürür. Babası Agamemnon av sırasında Tanrıça Artemis'in kutsal geyiklerinden birini öldürür. Bunun üzerine Artemis rüzgârları keser ve Truva Savaşı için giden filoları engeller. Artemis tek bir şartla rüzgârların yeniden esmesine izin verir: İphigenea’yı Artemis adına kurban edecektir. Agamemnon kültürel travmatik bir sebep olan doğayı ve kendisini önünde yer alan eski gelenekleri resmen ortadan kaldırmak amacıyla, trajik bir sahne meydana getirir, aslında kültürel bir ilerleme son derecede trajik anlamda altında travmanın son bulmasını tercih eden arzunun tükenmeyen etkisinin ortaya çıkmasıdır. Homeros burada sadece bir örnek olsa bile. Epik anlatımların içerisinde dikilmiş yarayı gören entelektüel duyumsama, travmatik sebepten dolayı trajik bir sahnenin oluşacağını görerek kültürel gerilemenin oluştuğunu doğrudan fark eder.
Tabiiatın yasasından üstün gelmek, farklı kültürlerin etkisinden kurtulmak ve kendi kültüründeki kabulleri aşmak amacıyla epik diyagramlar yaratılır, kültürel ilerleme ihtiyacında zorunluluk kendisini belli eder, her bir atılımda tabiatın ve kendisine öteki olarak görülen ile savaşın nedeni travmayı belli eder. İnsanlık kendi aşamalarını gerçekleştirme tutkusunda bulunurken, ilerlemeyi sadece hayatta kalmak için değil üstün olma ve gerçeklik ile arasında travmaları aşmak amacıyla kültürel bir ilerleme arayışında bulunmak içinde destanlarını olguları büyüterek kahramansal/heroic detaylarla öne çıkarır.
Gerçekliği belirli ve kesin olarak görmesinin yanında tasarımların yaratılması bunların birer asıl gerçek olduğu inşa edilir, kurumlanan belirli ölçütler gerçek(lik) olarak adlandırılır, gerçekliğin yasası oluşur, tabiatın gücü ve ötekinden alınmış güç istemi sağlanılır. İşte ama sağlanılır, ama demek lazım fakat diye cümlenin devamını getirmek lazımdır, bütün bu gerçeklik sunumunun sürekli algılanan haline gelmesi ve algılanan haline gelmesi için kurulan bütün bir yapının altında travma vardır.
Travma her bir adımında, yaratılan istenilen ve arzulanan gerçeklik edimini devam ettirmek bundan kopmamak için çalışmak bir travmadır, (şöyle söyler ya biterse, kaybolursa, sönerse. Haliyle bir paranoya başlar, travmalar yüzeye çıkar) saklı kalması gereken sürekli her an yenilendiğinde kültür veya kültürün her bir ferdi yapı-parça ilişkisi bakımından arzulanın tersi durumunda ne yapılması gerekenin boşa çıkması durumunda travmayı sürekli öteler en felaketi de görmezden gelmesidir. Dikiş tutulan yara açılmaya başladıkça, travma her bir ilerleme aşamasını peşinden gelen şey etkili hale gelir, buradan sonra artık trajik bir durum ortaya çıkmaya başlar, (philoktetes adlı tragedya doğrudan direkt, kültürün çürümüşlüğümü gösteren irinli ayağın verilmesi ile bize her bir kültürel ilerlemenin aslında beraberinde travmayı sürükleyerek getirdiğini gösterir).
Tragedya, aslında dionysosçu olan insan arzusunun ilerleme hedefinde bulunan insanın yükselmeye geçişinde travmatik sebeplerin olduğunu belli eder, (Orestes ile elektranın kültürel ilerlemeyi reddeden annelerini öldürmeleri, travmatik sebepleri gösterir, son derecede epik anlatımı ilerleten kocası Agamemnon’u öldüren Orestes ile Elektra’nın Annesi son derecede hastalıklı travmatik sebepten ötürü kültürel ilerlemeyi reddediyor) doğrudan doğruya yukarı doğru yükselen kültürel ilerleme yönü her zaman trajik bir sonla bitecektir, çünkü arzunun veya istemenin gerçeklikler üretme simülasyonları travmalardan dolayıdır. Kısacası insan dünyasında tarihsel-soykütüksel temellerde yatan epik anlatımlarla insanın kendisini (ben-bana-benim demesi ve belirtmesi) merkeze koymasından dolayıdır.
Bir başka hikaye örneği, yerleşikleşen insanın laneti olan bir yerde bulunmak isteyen burası, benim, bana ait diye çevrelenen alana sahip olmak isteyen Kabil’in laneti travmatik değil midir ve bir ölçüde buna paralel olarak Trajik? Haliyle, travmaların sebebi bulunulan tarihsel-toplumsal durumların yaşandığı coğrafyanın durumuna göre değiştiği gibi hangi kavime göre olduğu da değişkendir. Ancak şunu rahatlıkla söylebiliriz, trajedi kültürün görmek istemediği, asla ortaya çıkılmasının istenmediği bir jungle olan ben olmayan, bilinçdışını ortaya çıkarmaktadır; yasaklananların temelinde yer alanları trajedi ortaya çıkarır, bunların oluş sebebi ise travmanın gerçeklik ile algı arasında ilişkiyi sağlayan anlama yetisini sarmalamasıdır. İnsan kendisine etki eden gerçekliğe ancak algısı ile farkına varır ve kavramsallaştırır ancak bu her zaman mümkün olmaz, hatta tabiatın korkunç etkisi, diğer kültürlerin güç istemlerinin arasında kalmanın kültürel belleğe geçmesi nedeniyle travmatik bir durum oluşur, bu sadece topluluk değil toplulukların içerisindeki fertlerde de sirayet eder.
Kültür kendi halinde orada olan haliyle değil ilerleme ile yöneldiği her bir hareketinde üstünlük, alt etme, hedeflerini gerçekleştirmeye yönelirken her bir aşamasında eski travmalarını taşır ve yeni travmalar üzerine alırken bunları yaşanmamış edim olarak belirtir ya da daha farklı bir şekilde anlatır, ancak aslında tam olarak altında yer alan travma, trajik bir durumda tepetaklak olan kültürel varlığın kendisi tepe noktasında aşağı düşerken travmalar etrafa saçılır, sürekli hakikatın acı kırbacı kendisini gösterir, her bir adımında nasıl yükseldiyse aşağı doğru yuvarlanır, travmalar burada kültürel ilerlemenin başlangıç noktasından itibaren ilksel travma, kültürel ilerlemenin her bir aşamasında yaşana travma ve düşüşün olduğu travma ile birleşir, ne büyük bir felakettir bu! Bu üçlemeli travmanın kronolojik geçişgenliğine güzel örnek, Elektra’dır, Agamemnon ilk epik anlatımın girişinde yani kültürel ilerlemenin yaşandığı ilk aşamada travmatik bir durum yaşar kızını Artemis’e kurban eder, bu ilk travmadır, travmayı unutma etkeni truva savaşı ile farklı bir aşamaya geçer, truva savaşı binbir travmatik durumla birlikte ona paralel olan epik diyagramın ilerlemesi devam eder, Agamemnon savaş bittikten sonra kültürel ilerlemenin ne denli travmatik olduğunu İphigene’nin katledilmesine bağlayarak kültürel ilerlemenin sonuncunda yaratılan ideal gerçeklik yasasını sağlayan Agamemnon’u öldürerek başlatır.
Elektra Orestes’e kültürel çözünmenin ortaya çıkmaması için (bunlar benim anladıklarım yanlış anlaşılmasın) yasa koyucu babanın ölümüne sebep olan Anne (Klytaimnestra) aslında kültürel mevcut konumun altında büyük bir travmadan çıkış için yapılan arzuların ve istemelerin sebep olduğu mevcut kültürün çürümüşlüğünü ortaya koyar, babanın ölümü ile birlikte İphigeneia travması (aslında doğanın araçsallaştırılmasıdır Artemis gibi yetkin anatanrıça kültünün aşılmasını takiben artık denizleri aşan güç olduğunu gösteren kültürel aşamanın doğaya müdahalesini gösterir) Elektra-Orestes’in trajedisi artık tam anlamıyla ortaya çıkan travmaları kapatırken babanın ölümüyle birlikte gelişen olaylar sürecinde Elektra’nın çatışmalara uğraması ve Orestes’in erinysler (bastırılmış travmalar bunlar) tarafından kovalanması ile birlikte Tragedya bize her bir aşamada travmatik durumları ortaya çıkarır.
Tragedya tam olarak travmalar üzerinden kültürel gelişimleri ve ilerlemeyi arzulayan insanın yanılsamalar içerisine girdiğini, gerçeklik üzerine kurulan ideal gerçekliğin sürekli algılanmasını isteyen, istemekle kalmayıp ölüm, mutsuzluk, eksiklik ve acı çekmeyi sonlandırmayı hedefleyen insanlığın zavallı bir varlık haline gelmesini gösterir. Travmaları yaratan trajedi değil, travmaları ortaya çıkaran Trajedidir. Bu yüzden Nietzsche’nin belirttiği üzere Dionysosçudur. Bundan dolayı, korku ve salınım içinde yaşayan Apollonca olan istemenin ve arzunun ideal gerçeklik modelinin altındaki örtü olan bilinçdışı ile bilinç arasında, ben ile ben olmayan arasındaki çatışmayı göstermesidir. Trajedi, haliyle travmalar çözülmeden isteme ve arzunun ne denli sorunlu olabileceği bunun insanın kendisine yönelik bir nihilizme sebep olacağını gösterir.
Trajedi ağlatır, onun diğer kardeşi ise güldürürken halimize acındırır, bu yüzdendir ki tragedya ve komedyadaki korolar satiriktir. İnsan kendisini tamamlanmış varlık olarak, ideal gerçekliğin algılanmasının hedefinde kültürleşen bir varlık olarak her zaman travmatik ve trajik bir haldedir. Bunu gösteren Koro bir şekilde ironiktir, her zaman ağlarken görülen maskelerin arkasında satirik bir sarcasm bulunur, insanın durumuna acıma burada ‘‘siz bir hiçsiniz’’ gülüşleriyle saklı acıma halidir, korkunçtur bu, tabi bir ölçüde öğreticidir. Ancak bu körlük içinde bir öğreticiliktir. Gözlerini açıp Tragedya’yı araçsallaştıran Euripides’in Apollonca olan nahoşluğundan farklıdır körlük içerisindeki öğreticilik. Doğu dinlerinde yer edinen sözü hatırlamak gerekiyor, gözlerini kapatıp Tat Tvam Asi şeklindeki öğüt aslında körlük içerisinde Trajik olanı bilebilmektir. Ama Euripides tipik bir Batılı gibidir, onun trajedisi bir görüntü fetişizmidir; gözünün gördüğü her şey aslında sensin öğretisi değil, sen kendin olarak varsın söylemi ile gelişen idealleştirme gözükür. Asında tam olarak bu durumTragedya’yı araçsallaştırmadır, Tragedya her araçsallaştırma töreni içerisinde günün sonunda kutlanılan bir hale geçtikçe, görselliğe olan fetişizmler, gözün yani eidos’un sabitliği yeni idealiteler yaratacaktır. Bu durumda maskeleri arkasında satirler birer sirk hayvanı şeklindedir, giderek Euripidesçi tragedya bizi yeni komedya ile tanıştırır. Bu komedya eğer tragedya’nın kardeşi olarak bizzat onunla paydaş olan ‘‘ağlanacak halimize gülüyoruz’’ ilkesinden kopartılmış bir hale gelmişse, komedya artık tam anlamıyla araçsallaştıran kültürel ilerlemenin ayartmacı etkisine göre dizayn edilerek standart bir gülme ve kahkaha halinin hesaplanacağı rasyonelleştirme biçimine indirgenir.
Yorumlar
Yorum Gönder