Usher Evi’nin Çöküşü (Eser İncelemesi)

Bu yazıda, Usher Evinin Çöküşü adlı eserin giriş, gelişme ve sonuç aşamalarını, Poe’nun tercih ettiği anlatım tekniği olan gotik betimlemeleri gelişimsel düzeyde açıklayacağım. Bu bölümde, özellikle anlatıcı başkarakterin, Usher evine yaklaşırken esrikleşmesini aşamalar halinde fark ederiz. 

Baş karakterin, illüzyonist görünümlerin etkisinde kalması görülür bir hale geçmektedir. Dahası, peyzaj(landscape) görünümünü anlatması ve usher evine yaklaşırken büyülü bir hale gelmiş göl çevresinin tasnifinde bulunması gerçekten önemli bir çözümle sağlamaktadır. 

Anlatımların, duygu ile düşünce birbirine karıştığı cisimsel amorf biçimlerin, grotesk betimlemelerde etkin olmasının bulunma nedenlerini açıklayacağım. Bu tasniflerin nedenlerinde bulunurken, gotik eserlerin çözümü için tercih edilen, kültür-doğa çatışması bağlamına göre analizlerde bulunacağım.

Söz konusu, diğer gotik eserlerde görüldüğü üzere Poe anlatımlarını kısa ve öz bir şekilde meydana getirir. 

Gotik edebiyatın nihai amacı bilindiği üzere sabit ve belirli yönde gelişmemesine rağmen, trajik çözümleme olayların gelişiminde ve durumların meydana gelmesiyle karakterler ve mekan birbirlerine örülü biçimde giderken bir anlığına çözümsüzlük ortaya çıkar. 

Temel olarak, yapıbozumun meydana gelmesi doğrudan ve açıktan verilmez, dolayısıyla kavram ile nesne sınırın arasında gotik biçim, üslup ve sanat gösterimler amorf haline gelerek gizemli hava katar.

Çoğu zaman, korkutucu ve ürkünç anlatımlar karanlık izlenim yaratırken, gotik edebiyat bariz biçimde kültür eleştirisi betimlemelerde saklı halde bulunur.

Gotik edebiyattaki örnekler bakımından: Faust’un durgun dünyasında şeytan ile ulaşılmak istenen hedeflerin, Schiller’in Hayaletgören adlı eserinde gözüken Laterna Magica’nın büyüleyici olan bilim ve tekniğin ilerlemecilikle örtüşmesi ve Hoffmann’ın eserlerinde beliren aydınlanmacı ideallerin, insanlarda gerçeklik ile hayalin arasında birer kopuş yaratan etkisi modernitenin rasyonalitesine ilişkin en yetkin kültür eleştirisi sağlayan edebiyat ürünleridir. Bu denli kültürün üzerinde aşama halinde genişleyen ve yükselen illüzyonların, oluşturulan simülasyonlara hareket kazandırdığı gözükmektedir.

Edgar Allan Poe’nun tematik anlatımlarının aşamaları bulunmaktadır. İlkin peyzaj (landscape anlamında) görünümü, baş karakter zamansal açıdan mekânsal görünümleri panoramik bakış açısıyla anlatılması. 

İkinci aşamada, durgun ve süreksiz mekânsal biçimleri fark eder, zamansal akış anlatıcın kendisinin dışında mekandan kopuk ve bağlantısı olmayan bir durumun belirtilmesidir. 

Anlatıcı hareket haline geçerken, zamanın çarkların dışında çalışan mekânsal süreksizliği fark eder. Burada özellikle kasvetli görünüm değil, biçimlerin amorf bir hale geçtiğini fark eder, anlatıcı süreksiz mekanın geçişinde zamansal ölçek olur.

Ancak bu ölçek, mekânsal analizleri yapmak için bizzat doğanın iğrenç ve kasvetli halini bize belli eden kırılımların ve bozulumların nedenini merak ettiren anlatımdır. Üçüncü aşamada, peyzajdan görünüme geçen doğa unsurlarının çatıştığı göl, orman ve çalılıklarda birleşen mekânsal ana neden ve zamansal geçişin hastalıklı bir şekilde işlediği ‘‘zamanın çarklarının bozulduğu, çivisi çıkmış zaman’’ usher evi’nin görünmesi ile başlar. Oedipus Thebai kentine varmazdan önce, yol üstünde Thebai kentini ele geçirmiş Sfensk ile karşılaşır, Poe’nun anlatımı burada trajik çöküşü adım adım Usher Evine doğru yol alırken ‘‘bataklıkların sisi, bir takım uğultular, korku veren amorf biçimler ve durgun, buğulu göl’’ anlatımları Sfenkvari bir şekilde öne çıkmıştır. 

Trajik çöküşün meydana geleceği delalet eden anlatımların grotesk görünümleri, başı insan altı hayvan olan Sfensk ile eş değer biçimdeöne çıkıyor, Usher evinden önceki ilk görünüm peyzaj ve çevrenin görünümlerinin garip varlık haline gelmesi bir Sfensk gibi karşımızdadır. Sfenks, ensest oluşumların trajik versiyonun yansıtan, tıpkı Oedipus'un Theabia kentine varmazdan önce karşına dikilen karmaşık-grotesk nedensellik silsilesinin parçalandığı yaratık olarak Oedipus'un aynadaki yansımasıdır. 

Söylediği bilmece öncesinde, Sfenks ve Oedipus aslında birbirlerinin yansıması olarak boy gösteren çatışmadır, diğerinde olmuş ve olacak olan zamansal bir çatışkı içine girmiştir, zamanın çarkları adaletsiz bir şekilde ayrıma sahip değildir. Poe, mekânsal görünümlerin yanıltıcı görünümlerini olduğu haliyle kabul etmeyen baş karakterin analizlerinden sonra hayretler içerisine girmesini yerinde yansıtmıştır. 

Bir yerlerde illüzyon haline getirilmiş doğanın araçsallaşmış ve nesneleşmiş haliyle akış halinde olmaksızın kibirliliğin, adaletsizliği yaratan ana nedeni Usher evi olarak anlaşılmasını belirleyerek, Poe ekolojik sorunların yarattığı krizlerin grotesk görüntüler haline gelmesini kültürün dekadanslığın sağlayan muhafaza eden ve tekrarının sükununa yönlendiren değerlerden dolayı meydana geldiğini belirlemiştir.

1- Zamanın Süreksizleşmesi: Kibir ve Adaletsizlik

Metindeki baş karakteri, sırasıyla mekânsal geçişler olan peyzaj, arazi görünümü ve olayların meydana geldiği (kültür) yerleşim alanı ile gösteren Poe, zamandan kopuk süreksizleştirilmiş peyzaj ve çevrenin durumuna ilişkin nedenselliğin Usher Evinden kaynaklı olduğunu göstermiştir. 

En önemli aşama, zamanı kendisine göre belirleyen kültürel tutumun ve yerleşimin, kibirle varlığını devam ettiğini Usher Evin’de belirlemiştir. Bu bize Heraklitos’un hatırlattığı üzere; varlıkların çatışkı içinde bulunduğunu, zamana direnerek en büyük kibri yaparak, mekansallığını yerleşikleştirmesi ile devam ettiren yapının, zamana direnemeyeceğini sonunda mutlaka Dike(Adalet) tanrıçası tarafından çatışkıların çokluğu, tekrardan birliğe yöneleceğini gösteren döngüyü anlamamıza sevk etmektedir.

Usher Evi’nin Çöküşü adaletsizliğin ve kibrinin cezasını hikayenin sonunda alırken, hikayenin başında adım adım peyzajdan, çevreye ve yerleşim alanına yaklaşan kişi olan analizci yıkılan ve tarumar edilen Usher Evinden arkasına bakmadan kaçmıştır.

Her insan gibi, çöken bir yapıdan kaçarken baş karakter analizini acaba nasıl yapmalıydı sorusunu sordum. Muhtemelen kültürel unsurların derin görünümlerini grotesk anlatımların duyguların etkilemesini sağlayan gotik anlatımdan çıkması muhtemeledir. 

Bu merak kültürel çözülüme sevk eden dekadansın ortaya çıkmasını gün yüzüne vurur, yalanlar ve illüzyonların muhafaza edilmesinin gerçek ve hatta Hakikat olarak gösterilmesi (aletheia) onun sahte ve müphem halde olduğunu göstermiştir. Usher evi yıkıldıktan sonra, karanlık ve buğulu göl yavaş yavaş durgunluğundan kurtulmaya, bataklıkların yayıldığı alandan sisler çekilmeye başlamış ve yeniden doğanın döngüsünün aktive olmaya başladığı görülür, son olarak gölün yanı başında harabeye dönüşmüş yosunlu taşlarıyla Usher evi karşımızdadır.

Doğa-kültür arasında kalmış insana verilen hazırdan konulmuş evrensel ideallerin ve öğretilerin muhafaza edilerek tekerrür eylemine dönüşmesi, kültürün yozlaşmış hastalık olduğunu göstermektedir. Usher Evi’nin Çöküşünde yer alan bütün tematik unsurlar ve metnin konusu, aydınlanmanın vizyonu ile birlikte gelişen doğaya uygun olmayan ve yaşamı olumsuzlayan içeriklerin, birer katılaşmış biçim halinde kurumlandığını göstermektedir.

Sahte-illüzyon ontolojik gelişimi oluşturulan kendisini töz aşamasına geçirmiş usher evi, sahte gerçeklikle mekânsal varlığını muhafaza etmektedir, içeriklerin estetik-etik değerler haline geçerek mimari üslup olan gotik bir gösterimle, kendisini tekerrür eden bir yapı yaratmıştır. 

Ontolojik konumlandırma ve düzlem, doğanın bulunduğu tabakanın üzerine konularak, yaşamı olumsuzlayan biçimlerle desteklenmiştir. Aslında kendisini içerik olarak göstererek koşullandırdığı tasarım haline gelmiş, cismi hale geçerek (mimari-sanatsal-dekor hale geçerek) biçim kazanmıştır.

İçerik burada baştan haliyle aslında sonra gelmiş olan bir biçimdir, bu biçim doğadan kendisini soyutlamış ve onu araçsallaştırmış bir aydınlanmanın ürününü temsil etmektedir. Ancak aydınlanma, burada kendisini asla biçim tasarımları ile açık-seçik bir şekilde göstermez. 

Aydınlanma rasyonalitesinin düzeneklerini ve kategorilerini, içerik halinde göstererek belli etmez, (tıpkı usherlarda gizil olarak bulunduğu gibi) aydınlanma ahlaki bir görevlendirmede bulunarak doğadaki zorunluluğun yasasını kendisinde gösterir. 

İçeriklerini, meydana getirirken ahlak-ontoloji birlikteliğini idealleştirmek için sanat-mimari-dekorları meydana getirerek aygıtları denetleyici araçlar halinde sabitler. Korkunç bir şekilde doğayı yadsımasından dolayı, gerçekliği kendisi olarak gösteren Usher evi, dayanılmaz biçimde sağlıksız halde olup, insanın zihnine durgunluk verme noktasına varan doğaya yönelik savaşımını belli eder.

‘‘Usher evine bakarken beni böylesine rahatsız eden neydi? Şu sonuca varmak zorunda kaldım: Bizi böyle etkileyebilecek basit ve doğal nesne kombinasyonları hiç şüphesiz var olsa da, derinliğimizin ötesinde olan bu gücü analiz edemeyiz.’’ s.72

2-Peyzaj ve Çevrenin Gotik Betimlemeleri

Baş karakter, dışsal açıdan yeniden deneyimlediği Usher evinin görünümünü ile etrafındaki manzarayı karşılaştırırken, doğa-kültür çekişmesinin meydana getirdiği şiddetli geçimsizliğini görmüş oluyor. İçerik, doğadan alınmış yasadan önce kategoriler olarak düzenlenmiştir. 

Etrafımızda bulunan tasarımların yapılarını meydana getirirken bütünüyle gerçekliği kendisi olarak gösteren kültür, doğaya karşı mücadelesini mekânsal sınır ve parçaları ile bir araya getirmiştir. Karakter, usher evine yaklaşırken, doğaya karşı mücadele eden kültürün nasıl bir bedel ödediğini gözlemler. 

Her ne kadar, kültür doğa ile çatışmasında belirli yükümlüklerle sınırlama yapsa bile doğadan yararlanmak zorundadır. Sınırlama yapmasını devam ettiren duvarlar ve engellerden dolayı yanında bulunan gölü son derecede kirli ve durgun bir görünü haline getirmiştir.

Bu haliyle, basit bir görünüm olmamakla birlikte doğayı gerçeklik olarak göstermeden, sadece gerçeklik olarak kendisini merkeze koyan kültürün doğaya zarar vermesini belli etmektedir. İkinci bir gözlem açısı ile karakter, binayı incelemeye başlar. Dış görünümü ile güçlü bir gösterim haline gelmiş bina, aslında çürümektedir, biçiminde gözüken parçalanmalar ortaya çıkmıştır. Usher evinin sonunu doğrudan belli eden gözlem resmen ortaya çıkmıştır, trajik bir sonu hikayenin başından itibaren gözükmektedir.

‘‘Konağın ve beylik arazinin sadece onlara ve yakın çevrelerine özgü bir atmosfere sahip olduğuna gerçekten inanmaya başlamıştım. Bunun göğün atmosferiyle bir ilgisi yoktu; çürük ağaçlardan, gri duvardan ve sessiz gölden pis bir şekilde yayılıyordu bu atmosfer. Ölümcül ve mistik, donuk, ağır, belli belirsiz, kurşun rengi buğuydu.’’ s.74

Bir insanın cildinde saklı tutulan dikiş izlerine benzer şekilde, benimsenmiş rasyonalitenin sürekli cebelleştiği çatışmaları, ‘‘ince bir yarık’’ şeklinde bahsedilmiş görüntü ile fark edebiliriz. İçeriğin tasarıma geçmesi için rasyonalite, korkunç bir savaş vererek içgüdüsel olanla, bilinçdışına ve doğanın alanına mücadele ederek ayakta durmaktadır. 

Tam olarak bu mücadelenin sonucunda, rasyonel kavramların içeriklerini içsel bir töz olarak dayatan mevcut kültürel gelenek, içeriğin biçime doğru geçişi ile (metaforik açıdan dikiş izleri, yaraları kapatmak amacıyla) mekânsal görüngüleri meydana getirir. Doğanın korkunç yıkımına karşı olarak, içgüdü-bilinçdışı etkilere yönelik bir kapatma uygular.

‘‘Silkelenip düş olması gereken bu şeyi ruhumdan attıktan sonra binayı daha dikkatli incelemeye başladım. Bütün dış yüzeyi yosun ile kaplıydı; karmaşık ağlar halinde dolanmış, dam saçaklarından sarkıyorlardı. Belki dikkatli bir gözlemci binanın ön yüzeyinde çatıdan aşağı zikzaklarla inip gölün karanlık sularında kaybolan ince bir yarığı fark edebilirdi.’’ s.75

Usher Evinin yükümlü olduğu yansıtılmaya çalışılan gerçekliğin üretiminde gotik tasarımlar gerçeklik uygulamasının etkinliği haline geçmiştir. Durgunlaştırıcı sanatsal öğeler, gotik mimari üslup ve dinginleştirici müzik gerçekliğin bükümlü haline gelerek tekrarın sükuneti haline geçmektedir. Gerçekliğin üzerinde kurulan mekansal ayrımlar arasında kalan Usherlar, algılarında bir kırılıma uğramışlardır. Ontolojik-etik yükümlülük zorunluluk halinde alaycı bir şekilde töz olarak tanıtlanmıştır. Zorunlu bir edim halinde içkinleşen töz, içerikten biçime geçmektedir. 

Her an zamansal süremi dolduran ve ileriye atan töz, ontolojik bulunma ve sanatsal görüngülerin mekânsal mimari üslubu halinde İktidar olarak örgütlenmiştir. Öğretilmiş değerlerin muhafazasını sürekli hatırlatması bakımında etik kabullendirme Usherların yaşamında tekerrür halini almıştır. Usherlar etrafında üretilmiş mekânsal tasarımların birbirine eklemlenmiş ontolojik katmanında ‘‘var olmak’’ için etik yükümlükleri uygulamak zorundadır. Her bir yanda bir perde saklıdır, perdenin örtüsünü açtığımızda uyulması gereken yasanın çirkef yüzü ortaya çıkmaktadır.

Sonuç

Edgar Allan Poe, Usher Evi’nin Çöküşü adlı eseri ile gotik edebiyatın zirve noktasında yer alan Aydınlanmadan itibaren doğanın çarpıtılmasına yönelik, kültürün ilerlemeci işlevinin araçsallaştıran yönünü sunmaktadır. Modernitenin yıkıcı yaratıcı rolünü belirleyen rasyonalite, gotik edebiyat yoluyla masaya yatırılmaktadır. Rasyonel toplumun muhafaza edilen yönü ve süreksizliği, doğa unsurlarının, gotik anlatımlarda kabul edilen karanlık ve insana ürperti veren izlenimler ile anlatılması ile doruğa ulaşıyor. 

Edgar Allan Poe’nun kasvetli (kısmen uğultu veren) ve grotesk (korkunç garip ve amorf biçimler; grotesk latince: grotos-mağara’dan gelir) anlatımları, nesnelerin betimlemelerinde gözüken içerikleri belirli süzgeçlerden geçirerek anlatması, okuyucunun zihninde ürperti veren izlenimler yaratmasına sevk eder.

Usherların evi aydınlanmanın rasyonalitesi olarak gözükmektedir, dekor-tasarım ve mimar-sanat mekânsal kabullerdir. Mekânsal yapı, ontolojik katman olduğu gibi ahlaki yasanın bir diretmesidir. Etrafında sarılan korunmuş ve muhafaza edilmiş rasyonalite, aynı zamanda hem var olmak hem de yapmalısın buyruğu ile çalışır. 

Aydınlanma ya da modern ussal-teknik yapılar, kanonikleşme idealini ulaşma çabasını, zamanın üstünde bir buyruk ve mekanın oluşsal etkinliğine emretme düzenekleri ile çalıştığında dekadans ortaya çıkmaktadır. 

Buradan sonrası ölümün isteminin gerçekleşmesidir, trajik bir sonun mecburi istemidir, Oedipus’un kaderine razı olması, zamanı ve mekansallığı tek bir boyutta topos haline getiren insanın tükenmesini bildikten sonra yıkımı istemesidir.

Siz de bu pisliğin olursunuz bir eşi,

Bu kokuşmaların, iğrenç,

Öyle olursunuz, çok incelikli ece,

Tamamlanıp son duanız

Kemikler içinde çürümeye gidince

Sizi öper gibi yiyen kurtçuğa, canım!

Bir Leş – Charles Baudelaire

Kaynakça

Poe, E. A. (2002). Seçme Hikayeler, Usher Evi’nin Çöküşü s:71-95. İthaki Yayınları.

Baudelaire, C. (2023) Kötülük Çiçekleri, s:28. İş Bankası Yayınları